DIGIKNOW · CHUYÊN ĐỀ QUẢN LÝ KHO

Định mức và hao hụt nguyên vật liệu trong sản xuất: cách tính và khi nào cần tìm nguyên nhân

Nhiều nhà máy chỉ biết hao hụt vượt mức khi kiểm kê cuối tháng, lúc đó khó xác định phần vượt thuộc lệnh sản xuất nào. Muốn theo dõi sớm, cần thống nhất cách tính định mức, đối chiếu lượng thực dùng với sản lượng đạt của từng lệnh, rồi đặt ngưỡng xử lý. Bài này hướng dẫn cả ba bước, với ví dụ giả định cho một lệnh ép nhựa.

Biên soạn: Digiwin VietnamCập nhật: 02/11/2026Chuyên đề: Quản lý kho
Hạt nhựa đi từ kho qua cân đến xưởng ép, đối chiếu lượng theo định mức với lượng thực tế của một lệnh sản xuất

Định mức nguyên vật liệu và hao hụt khác nhau thế nào?

Định mức là lượng nguyên vật liệu được phép dùng cho một đơn vị sản phẩm trong điều kiện đã xác định. Phần này gồm lượng lý thuyết, tức lượng vật liệu thực sự nằm trong sản phẩm, và hao hụt cho phép do công nghệ, như biên cắt hoặc vật liệu bám thành bồn. Kỹ thuật cần ghi riêng hai phần để quản đốc phân biệt hao hụt đã dự kiến với lượng dùng vượt định mức.

Ví dụ giả định: vỏ hộp nhựa chứa 50g vật liệu, phần đầu keo không thu hồi được là 2g, nên định mức là 52g. Nếu thực dùng 56g cho mỗi sản phẩm đạt, phần vượt là 4g. Trước khi dùng số này, phải thống nhất cách ghi vật liệu thu hồi; đưa lại vào sản xuất mà tính như vật tư mới sẽ đếm trùng.

Định mức gồm lượng lý thuyết và phần hao hụt cho phépVí dụ giả định cho một sản phẩm: đọc phần trong định mức trước, rồi nhìn phần vượt bên phải.
Định mức: 52g = 50g lý thuyết + 2g hao hụt cho phép
50g vào sản phẩmLượng lý thuyết
2g được phép hao hụtĐã tính trong định mức
4g dùng vượtCần tìm nguyên nhân

Ba đoạn chỉ minh họa thành phần, không vẽ theo tỷ lệ khối lượng. Nếu đầu keo thu hồi được, phải ghi riêng phần tái sử dụng.

Tính định mức có hao hụt như thế nào?

Trước hết phải thống nhất phần trăm hao hụt tính trên lượng nào. Cách thường gặp là cộng thêm phần trăm vào lượng lý thuyết: 50g cộng 4% thành 52g. Cách thứ hai coi phần trăm là phần mất đi trên lượng xuất ra, nên lấy lượng lý thuyết chia cho phần còn lại: 50g chia 96% được 52,1g. Cùng con số 4% nhưng hai cách cho hai kết quả.

Bảng dưới giữ cùng con số phần trăm để thấy hai cách lệch nhau thế nào khi tỷ lệ tăng. Bảng định mức nên ghi rõ cách tính, đơn vị tính và phiên bản áp dụng. Nếu nhập kg nhưng dùng theo tấm, kỹ thuật phải xác nhận hệ số quy đổi trước khi tính.

Cùng con số phần trăm, hai cách tính cho hai kết quảVí dụ giả định: lượng lý thuyết là 50g; làm tròn một chữ số thập phân sau khi tính.
Con số tỷ lệCộng thêm % vào lượng lý thuyếtTính % trên lượng xuất ra
4%52,0g52,1g
15%57,5g58,8g
30%65,0g71,4g

Tỷ lệ càng cao, hai cách càng lệch nhau. Kỹ thuật, kho và kế toán phải dùng cùng một cách.

Tính hao hụt thực tế cho từng lệnh sản xuất ra sao?

Chỉ chốt hao hụt khi lệnh đã kết thúc, đã ghi đủ thành phẩm đạt, phế phẩm, vật tư hoàn trả và phần thu hồi. Trong ví dụ dưới, lệnh không còn vật tư cạnh chuyền hay sản phẩm dở dang, cũng không có vật liệu thu hồi tái sử dụng. Khi đó, thực dùng bằng lượng xuất cho lệnh trừ vật tư thừa đã nhập lại kho.

Nếu lệnh còn chạy, lượng xuất chưa phải lượng đã tiêu thụ hết. Cần ghi riêng vật tư còn tại chuyền và lượng nằm trong sản phẩm dở dang trước khi so với thành phẩm đạt. Báo cáo cũng phải ghi rõ đang dùng con số nào: hao hụt trên lượng lý thuyết, hao hụt trên lượng xuất hay mức vượt định mức. Đem ba con số này so lẫn nhau, kho, xưởng và kế toán sẽ hiểu sai kết quả.

Một lệnh dùng vượt định mức 35,4kgVí dụ giả định cho lệnh đã kết thúc, không còn vật tư tại chuyền, sản phẩm dở dang hay vật liệu thu hồi.
01
Xác định lượng thực dùngXuất 560kg − hoàn trả kho 15kg = 545kg.
02
Tính lượng lý thuyết của thành phẩm đạt9.800 sản phẩm × 50g ÷ 1.000 = 490kg.
03
Tính hao hụt trên lượng lý thuyết(545 − 490) ÷ 490 × 100% = 11,2%; mức cho phép tính cùng cách là 4%.
04
Đối chiếu lượng theo định mức9.800 × 52g ÷ 1.000 = 509,6kg; dùng vượt 545 − 509,6 = 35,4kg.

Cùng lệnh này, tính trên lượng xuất thì hao hụt là 55 ÷ 545 = 10,1%; so với định mức thì dùng vượt 35,4 ÷ 509,6 = 6,9%. Ba con số khác nhau vì trả lời ba câu hỏi khác nhau.

Tỷ lệ hao hụt cho phép bao nhiêu là hợp lý?

Không có một tỷ lệ phù hợp cho mọi nhà máy. Kỹ thuật cần kết hợp định mức thiết kế, kết quả chạy thử và dữ liệu những lệnh có điều kiện tương đương. Có thể bắt đầu bằng dữ liệu ba đến sáu tháng nếu đã đủ lệnh đại diện; đây là gợi ý thu thập dữ liệu, không phải thời hạn bắt buộc hay một chuẩn ngành.

Phân nhóm theo mã vật tư, công đoạn, quy cách và điều kiện máy trước khi so sánh. Giữ nguyên dữ liệu các lệnh có sự cố, nhưng phân tích riêng để không biến bất thường thành mức cho phép mới. Khi đổi khuôn, nguyên liệu hoặc quy trình, kỹ thuật rà lại định mức, ghi ngày hiệu lực và giữ phiên bản cũ để đọc đúng các lệnh đã hoàn thành.

Đặt định mức từ dữ liệu và điều kiện kỹ thuậtĐi theo bốn bước; khi điều kiện sản xuất thay đổi, quay lại bước đầu.
01
Chọn nhóm lệnh có thể so với nhauKỹ thuật tách mã, công đoạn, quy cách, máy và lô nguyên liệu.
02
Đối chiếu chạy thử với lệnh ổn địnhKỹ thuật so lượng lý thuyết, hao hụt công nghệ và kết quả đo; phân tích riêng lệnh sự cố.
03
Thống nhất mức và ngày hiệu lựcTrưởng kỹ thuật cùng quản đốc xác nhận; kế toán đối chiếu đơn vị và cách tính.
04
Rà lại khi điều kiện thay đổiKhi đổi khuôn, máy hoặc nguyên liệu, đánh giá lại và lưu phiên bản định mức.

Ví dụ ghế gỗ: hao hụt khi xẻ phôi và khi phun sơn phải theo dõi riêng, vì khác vật liệu và nguyên nhân.

Vượt bao nhiêu thì cần tìm nguyên nhân ngay trong ca?

Nhà máy tự đặt ngưỡng sau khi dữ liệu đã đủ tin cậy. Ví dụ dưới tính trên lượng lý thuyết: cho phép 4%, vùng vàng trên 4% đến 6%, vùng đỏ trên 6% hoặc vượt qua nhiều lệnh liên tiếp. Đây là cách phân công xử lý để thử tại xưởng, chưa phải ngưỡng kỹ thuật chung và không phải lệnh tự động dừng máy.

Tổ trưởng đối chiếu vật tư và sản lượng ngay trong ca khi có cảnh báo; quản đốc cùng kỹ thuật xử lý mức vượt lớn hoặc lặp lại. Nếu có lỗi chất lượng hay nguy cơ mất an toàn, thực hiện quy trình xử lý sự cố của nhà máy ngay, không chờ hết lệnh. Mỗi sáng, quản đốc rà các lệnh vừa kết thúc với cùng công thức và cùng phiên bản định mức.

Ngưỡng cảnh báo phải gắn với người xử lýVí dụ nội bộ dùng tỷ lệ trên lượng lý thuyết, cho phép 4%; các vùng là nhãn xử lý, không phải tiêu chuẩn ngành.

Chưa đủ căn cứ

Số thấp bất thường hoặc thiếu chứng từ: kho và tổ trưởng xác minh trước khi kết luận.

Trong định mức: ≤ 4%

Tổ trưởng ghi nhận kết quả khi số liệu đã đủ và hợp lệ.

Vượt nhẹ: > 4% đến 6%

Tổ trưởng đối chiếu và giải trình trong ca.

Vượt lớn: > 6%

Quản đốc cùng kỹ thuật tìm nguyên nhân; cũng xử lý nếu ba lệnh liên tiếp vượt 4%.

Kết quả âm hoặc thấp bất thường cần được đối chiếu chứng từ trước khi coi là tiết kiệm.

Hao hụt vượt thường bắt nguồn từ đâu?

Đối chiếu chứng từ và hiện trường song song, không vội quy lỗi cho một người hay tăng định mức cho khớp thực tế. Bảng dưới là sáu nhóm để bắt đầu tìm nguyên nhân, không phải bảng xếp hạng nguyên nhân phổ biến. Với vật tư giá trị cao, quản đốc và trưởng kho cũng cần xác minh khả năng thất thoát trong khi rà phiếu xuất, nhập và báo cáo sản lượng.

Nếu chênh lệch nằm giữa sổ và hàng thật, đọc tiếp vì sao tồn kho nhà máy cứ lệch sổ sách. Nếu hao hụt tăng theo lô, đối chiếu kết quả kiểm tra nguyên vật liệu đầu vào. Muốn nối các bước xuất, nhận lại và kiểm kê thành một quy trình, xem quản lý tồn kho trong nhà máy.

Từ dấu hiệu đến chứng từ và người xử lýChọn hàng khớp dấu hiệu; kiểm tra nguyên nhân tại hiện trường trước khi sửa định mức.
Nhóm nguyên nhânDấu hiệu cần xác minhChứng từ hoặc dữ liệu đối chiếuAi phối hợp xử lý
Định mức hoặc đơn vị saiNhiều lệnh cùng mã lệch; hoặc lệch đúng hệ sốBOM đúng phiên bản, bản vẽ, hệ số kg/tấmKỹ thuật và kế toán phụ trách mã vật tư
Xuất thêm thiếu phiếuXưởng nhận thêm nhưng sổ không ghiPhiếu xuất kho theo lệnh, xác nhận giao nhậnThủ kho, trưởng kho và quản đốc
Vật tư thừa hoặc thu hồi chưa ghiLệnh xong nhưng vật tư còn cạnh chuyềnPhiếu nhập lại vật tư thừa, biên bản bàn giao phần thu hồiTổ trưởng và thủ kho
Phế phẩm hoặc dở dang chưa ghi đủSản lượng đạt thấp; số phế hoặc dở dang chưa khớpBáo cáo sản lượng, phiếu báo phế, bàn giao dở dangTổ trưởng và nhân viên kiểm soát chất lượng (QC)
Máy móc hoặc thao tác thay đổiMột máy hoặc một ca tăng tiêu haoNhật ký máy, thông số chạy, ghi nhận đổi khuônQuản đốc, kỹ thuật và bảo trì
Chất lượng nguyên liệu thay đổiHao hụt tăng theo một lô đầu vàoKết quả kiểm tra đầu vào (IQC), số lô, mẫu lỗiQC đầu vào, kỹ thuật và thu mua
WORKFLOW ERP

Phần mềm giúp theo dõi định mức và vật tư theo lệnh thế nào?

Workflow ERP tính lượng dùng trong bảng định mức (BOM) có tỷ lệ tiêu hao; theo dõi lượng vật tư cần, đã nhận, chưa nhận theo lệnh, cùng số hoàn thành và báo phế. Báo cáo lệnh đã hoàn thành nhưng chưa trừ vật tư giúp rà các lệnh thiếu ghi nhận. Tại Đậu Tiên Long An, Digiwin công bố tỷ lệ hao hụt giảm từ 15% xuống 7% sau dự án ERP kết hợp quản lý số lô và cải tiến vận hành.

Câu hỏi thường gặp

Hao hụt có tính cả phế phẩm không?

Vật liệu nằm trong phế phẩm không đạt phải được theo dõi, kể cả khi còn thu hồi được. Tách phế phẩm, vật liệu thu hồi và hao hụt không thu hồi; thống nhất cách ghi để không tính trùng khi tái sử dụng.

Bao lâu nên cập nhật định mức một lần?

Rà ngay khi thay đổi khuôn, nguyên liệu, quy cách hoặc quy trình. Có thể rà định kỳ theo quý cho mã giá trị cao; chỉ sửa khi có căn cứ kỹ thuật và giữ ngày hiệu lực của từng phiên bản.

Thực tế dùng ít hơn định mức có phải là tốt?

Chưa chắc. Cần kiểm tra phiếu xuất, sản lượng đạt, vật tư còn tại chuyền và sản phẩm dở dang. Khi số liệu đã đủ, chênh lệch mới giúp đánh giá định mức đặt dư hay xưởng đã cải tiến.

Bước tiếp theo

Muốn biết lệnh sản xuất nào đang dùng vượt định mức?

Để lại thông tin, chuyên viên Digiwin sẽ cùng doanh nghiệp xem lại cách đang ghi xuất kho, hoàn trả vật tư thừa và báo phế phẩm theo lệnh, rồi gợi ý cách theo dõi hao hụt ngay khi lệnh vừa xong trên Workflow ERP, không phải chờ kiểm kê cuối tháng.

Đã gửi thành công!

Cảm ơn Quý Anh/Chị đã quan tâm đến giải pháp của Digiwin. Chúng tôi sẽ liên hệ trong thời gian sớm nhất.
Hỗ trợ ngay: 0914-702-138

Nhận tư vấn miễn phí

Vui lòng điền thông tin bên dưới, chúng tôi sẽ liên hệ tư vấn trong thời gian sớm nhất.
Vui lòng không viết tắt tên Quý Công ty
Nhằm tránh trường hợp đồng nghiệp của Quý Anh/Chị từng liên hệ Digiwin, vui lòng cho biết MST để chúng tôi có thể phục vụ Anh/Chị tốt nhất.
Vui lòng chọn
Gia công kim loại
Phụ tùng linh kiện xe
Ép nhựa
Cao su
Linh kiện điện tử
Nội thất gỗ
F&B
Dệt may
Giày, da
Bao bì
Dây điện, cáp quang
Dược phẩm
Hóa chất
Chế tạo máy
Sản xuất khác
IoT/Tự động hóa
IT
Hiệp hội
Dịch vụ
Khác
Vui lòng chọn
Ban lãnh đạo
R&D
Kinh doanh
Mua hàng
Tồn kho
Sản xuất
Kiểm soát chất lượng
Tài chính Kế toán
Marketing
IT
HR
XNK
Khác
Vui lòng cho biết họ tên của Anh/Chị
Vui lòng cho biết Chức danh của Anh/Chị
Vui lòng chọn
Chủ tịch
CEO
Phó Chủ tịch
Tổng Giám đốc
Phó Tổng Giám đốc
Giám đốc
Phó Giám đốc
Thư ký, Trợ lý
Trưởng phòng
Tổ trưởng
Chuyên viên (tư vấn)
Nhân viên

Có thể có nhiều lựa chọn
Vui lòng chọn
ERP - Hoạch định nguồn lực DN
MES - Điều hành sản xuất
AIoT Cloud - IoT Giám sát thiết bị
EMS - Quản lý năng lượng
OCM - Kiểm kê khí nhà kính
WMS - Quản lý kho thông minh
BPM - Ký duyệt điện tử
APS - Lập KHSX thông minh
Chuẩn đoán sức khỏe DN
Tài liệu tham khảo
Hợp tác
Khác
473
Phát Biểu Ý Kiến Của Bạn

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Thực hiện phép tính