Định mức và hao hụt nguyên vật liệu trong sản xuất: cách tính và khi nào cần tìm nguyên nhân
Nhiều nhà máy chỉ biết hao hụt vượt mức khi kiểm kê cuối tháng, lúc đó khó xác định phần vượt thuộc lệnh sản xuất nào. Muốn theo dõi sớm, cần thống nhất cách tính định mức, đối chiếu lượng thực dùng với sản lượng đạt của từng lệnh, rồi đặt ngưỡng xử lý. Bài này hướng dẫn cả ba bước, với ví dụ giả định cho một lệnh ép nhựa.

Định mức nguyên vật liệu và hao hụt khác nhau thế nào?
Định mức là lượng nguyên vật liệu được phép dùng cho một đơn vị sản phẩm trong điều kiện đã xác định. Phần này gồm lượng lý thuyết, tức lượng vật liệu thực sự nằm trong sản phẩm, và hao hụt cho phép do công nghệ, như biên cắt hoặc vật liệu bám thành bồn. Kỹ thuật cần ghi riêng hai phần để quản đốc phân biệt hao hụt đã dự kiến với lượng dùng vượt định mức.
Ví dụ giả định: vỏ hộp nhựa chứa 50g vật liệu, phần đầu keo không thu hồi được là 2g, nên định mức là 52g. Nếu thực dùng 56g cho mỗi sản phẩm đạt, phần vượt là 4g. Trước khi dùng số này, phải thống nhất cách ghi vật liệu thu hồi; đưa lại vào sản xuất mà tính như vật tư mới sẽ đếm trùng.
Ba đoạn chỉ minh họa thành phần, không vẽ theo tỷ lệ khối lượng. Nếu đầu keo thu hồi được, phải ghi riêng phần tái sử dụng.
Tính định mức có hao hụt như thế nào?
Trước hết phải thống nhất phần trăm hao hụt tính trên lượng nào. Cách thường gặp là cộng thêm phần trăm vào lượng lý thuyết: 50g cộng 4% thành 52g. Cách thứ hai coi phần trăm là phần mất đi trên lượng xuất ra, nên lấy lượng lý thuyết chia cho phần còn lại: 50g chia 96% được 52,1g. Cùng con số 4% nhưng hai cách cho hai kết quả.
Bảng dưới giữ cùng con số phần trăm để thấy hai cách lệch nhau thế nào khi tỷ lệ tăng. Bảng định mức nên ghi rõ cách tính, đơn vị tính và phiên bản áp dụng. Nếu nhập kg nhưng dùng theo tấm, kỹ thuật phải xác nhận hệ số quy đổi trước khi tính.
| Con số tỷ lệ | Cộng thêm % vào lượng lý thuyết | Tính % trên lượng xuất ra |
|---|---|---|
| 4% | 52,0g | 52,1g |
| 15% | 57,5g | 58,8g |
| 30% | 65,0g | 71,4g |
Tỷ lệ càng cao, hai cách càng lệch nhau. Kỹ thuật, kho và kế toán phải dùng cùng một cách.
Tính hao hụt thực tế cho từng lệnh sản xuất ra sao?
Chỉ chốt hao hụt khi lệnh đã kết thúc, đã ghi đủ thành phẩm đạt, phế phẩm, vật tư hoàn trả và phần thu hồi. Trong ví dụ dưới, lệnh không còn vật tư cạnh chuyền hay sản phẩm dở dang, cũng không có vật liệu thu hồi tái sử dụng. Khi đó, thực dùng bằng lượng xuất cho lệnh trừ vật tư thừa đã nhập lại kho.
Nếu lệnh còn chạy, lượng xuất chưa phải lượng đã tiêu thụ hết. Cần ghi riêng vật tư còn tại chuyền và lượng nằm trong sản phẩm dở dang trước khi so với thành phẩm đạt. Báo cáo cũng phải ghi rõ đang dùng con số nào: hao hụt trên lượng lý thuyết, hao hụt trên lượng xuất hay mức vượt định mức. Đem ba con số này so lẫn nhau, kho, xưởng và kế toán sẽ hiểu sai kết quả.
Cùng lệnh này, tính trên lượng xuất thì hao hụt là 55 ÷ 545 = 10,1%; so với định mức thì dùng vượt 35,4 ÷ 509,6 = 6,9%. Ba con số khác nhau vì trả lời ba câu hỏi khác nhau.
Tỷ lệ hao hụt cho phép bao nhiêu là hợp lý?
Không có một tỷ lệ phù hợp cho mọi nhà máy. Kỹ thuật cần kết hợp định mức thiết kế, kết quả chạy thử và dữ liệu những lệnh có điều kiện tương đương. Có thể bắt đầu bằng dữ liệu ba đến sáu tháng nếu đã đủ lệnh đại diện; đây là gợi ý thu thập dữ liệu, không phải thời hạn bắt buộc hay một chuẩn ngành.
Phân nhóm theo mã vật tư, công đoạn, quy cách và điều kiện máy trước khi so sánh. Giữ nguyên dữ liệu các lệnh có sự cố, nhưng phân tích riêng để không biến bất thường thành mức cho phép mới. Khi đổi khuôn, nguyên liệu hoặc quy trình, kỹ thuật rà lại định mức, ghi ngày hiệu lực và giữ phiên bản cũ để đọc đúng các lệnh đã hoàn thành.
Ví dụ ghế gỗ: hao hụt khi xẻ phôi và khi phun sơn phải theo dõi riêng, vì khác vật liệu và nguyên nhân.
Vượt bao nhiêu thì cần tìm nguyên nhân ngay trong ca?
Nhà máy tự đặt ngưỡng sau khi dữ liệu đã đủ tin cậy. Ví dụ dưới tính trên lượng lý thuyết: cho phép 4%, vùng vàng trên 4% đến 6%, vùng đỏ trên 6% hoặc vượt qua nhiều lệnh liên tiếp. Đây là cách phân công xử lý để thử tại xưởng, chưa phải ngưỡng kỹ thuật chung và không phải lệnh tự động dừng máy.
Tổ trưởng đối chiếu vật tư và sản lượng ngay trong ca khi có cảnh báo; quản đốc cùng kỹ thuật xử lý mức vượt lớn hoặc lặp lại. Nếu có lỗi chất lượng hay nguy cơ mất an toàn, thực hiện quy trình xử lý sự cố của nhà máy ngay, không chờ hết lệnh. Mỗi sáng, quản đốc rà các lệnh vừa kết thúc với cùng công thức và cùng phiên bản định mức.
Chưa đủ căn cứ
Số thấp bất thường hoặc thiếu chứng từ: kho và tổ trưởng xác minh trước khi kết luận.
Trong định mức: ≤ 4%
Tổ trưởng ghi nhận kết quả khi số liệu đã đủ và hợp lệ.
Vượt nhẹ: > 4% đến 6%
Tổ trưởng đối chiếu và giải trình trong ca.
Vượt lớn: > 6%
Quản đốc cùng kỹ thuật tìm nguyên nhân; cũng xử lý nếu ba lệnh liên tiếp vượt 4%.
Kết quả âm hoặc thấp bất thường cần được đối chiếu chứng từ trước khi coi là tiết kiệm.
Hao hụt vượt thường bắt nguồn từ đâu?
Đối chiếu chứng từ và hiện trường song song, không vội quy lỗi cho một người hay tăng định mức cho khớp thực tế. Bảng dưới là sáu nhóm để bắt đầu tìm nguyên nhân, không phải bảng xếp hạng nguyên nhân phổ biến. Với vật tư giá trị cao, quản đốc và trưởng kho cũng cần xác minh khả năng thất thoát trong khi rà phiếu xuất, nhập và báo cáo sản lượng.
Nếu chênh lệch nằm giữa sổ và hàng thật, đọc tiếp vì sao tồn kho nhà máy cứ lệch sổ sách. Nếu hao hụt tăng theo lô, đối chiếu kết quả kiểm tra nguyên vật liệu đầu vào. Muốn nối các bước xuất, nhận lại và kiểm kê thành một quy trình, xem quản lý tồn kho trong nhà máy.
| Nhóm nguyên nhân | Dấu hiệu cần xác minh | Chứng từ hoặc dữ liệu đối chiếu | Ai phối hợp xử lý |
|---|---|---|---|
| Định mức hoặc đơn vị sai | Nhiều lệnh cùng mã lệch; hoặc lệch đúng hệ số | BOM đúng phiên bản, bản vẽ, hệ số kg/tấm | Kỹ thuật và kế toán phụ trách mã vật tư |
| Xuất thêm thiếu phiếu | Xưởng nhận thêm nhưng sổ không ghi | Phiếu xuất kho theo lệnh, xác nhận giao nhận | Thủ kho, trưởng kho và quản đốc |
| Vật tư thừa hoặc thu hồi chưa ghi | Lệnh xong nhưng vật tư còn cạnh chuyền | Phiếu nhập lại vật tư thừa, biên bản bàn giao phần thu hồi | Tổ trưởng và thủ kho |
| Phế phẩm hoặc dở dang chưa ghi đủ | Sản lượng đạt thấp; số phế hoặc dở dang chưa khớp | Báo cáo sản lượng, phiếu báo phế, bàn giao dở dang | Tổ trưởng và nhân viên kiểm soát chất lượng (QC) |
| Máy móc hoặc thao tác thay đổi | Một máy hoặc một ca tăng tiêu hao | Nhật ký máy, thông số chạy, ghi nhận đổi khuôn | Quản đốc, kỹ thuật và bảo trì |
| Chất lượng nguyên liệu thay đổi | Hao hụt tăng theo một lô đầu vào | Kết quả kiểm tra đầu vào (IQC), số lô, mẫu lỗi | QC đầu vào, kỹ thuật và thu mua |
Phần mềm giúp theo dõi định mức và vật tư theo lệnh thế nào?
Workflow ERP tính lượng dùng trong bảng định mức (BOM) có tỷ lệ tiêu hao; theo dõi lượng vật tư cần, đã nhận, chưa nhận theo lệnh, cùng số hoàn thành và báo phế. Báo cáo lệnh đã hoàn thành nhưng chưa trừ vật tư giúp rà các lệnh thiếu ghi nhận. Tại Đậu Tiên Long An, Digiwin công bố tỷ lệ hao hụt giảm từ 15% xuống 7% sau dự án ERP kết hợp quản lý số lô và cải tiến vận hành.
Câu hỏi thường gặp
Hao hụt có tính cả phế phẩm không?
Vật liệu nằm trong phế phẩm không đạt phải được theo dõi, kể cả khi còn thu hồi được. Tách phế phẩm, vật liệu thu hồi và hao hụt không thu hồi; thống nhất cách ghi để không tính trùng khi tái sử dụng.
Bao lâu nên cập nhật định mức một lần?
Rà ngay khi thay đổi khuôn, nguyên liệu, quy cách hoặc quy trình. Có thể rà định kỳ theo quý cho mã giá trị cao; chỉ sửa khi có căn cứ kỹ thuật và giữ ngày hiệu lực của từng phiên bản.
Thực tế dùng ít hơn định mức có phải là tốt?
Chưa chắc. Cần kiểm tra phiếu xuất, sản lượng đạt, vật tư còn tại chuyền và sản phẩm dở dang. Khi số liệu đã đủ, chênh lệch mới giúp đánh giá định mức đặt dư hay xưởng đã cải tiến.
Bước tiếp theo
Muốn biết lệnh sản xuất nào đang dùng vượt định mức?
Để lại thông tin, chuyên viên Digiwin sẽ cùng doanh nghiệp xem lại cách đang ghi xuất kho, hoàn trả vật tư thừa và báo phế phẩm theo lệnh, rồi gợi ý cách theo dõi hao hụt ngay khi lệnh vừa xong trên Workflow ERP, không phải chờ kiểm kê cuối tháng.